Ta ni ó ń ní àlá tí a mọ̀ pé à ń lá? Bí ó ṣe wọ́pọ̀ tó àti àwọn tó ń ní i jùlọ
Àlá tí a mọ̀ pé à ń lá wọ́pọ̀ ju bí ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣe rò lọ — nǹkan bí ìdajì wa ló ti lá a ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan. Ṣùgbọ́n kò dọ́gba fún gbogbo ènìyàn: ó wọ́pọ̀ jùlọ ní ìgbà èwe àti ìgbà ọ̀dọ́, ó ń dín kù pẹ̀lú ọjọ́ orí, ó sì ń wá sí àwọn kan lọ́pọ̀ìgbà ju àwọn mìíràn lọ. Èyí ni ohun tí ìwádìí lórí àwọn ènìyàn fihàn nípa bí àlá tí a mọ̀ pé à ń lá ṣe wọ́pọ̀ tó àti àwọn tó sábà máa ń ní i.
Last scientific review ·
Dárúkọ àlá tí a mọ̀ pé à ń lá, ọ̀pọ̀ ènìyàn yóò sì rò pé ẹ̀bùn àjèjì ni, ohun tí àwọn ọ̀wọ́ kékeré tí a ti kọ́ nìkan ló ń ní ìrírí rẹ̀. Ṣùgbọ́n àwọn ìsọfúnni fi ohun mìíràn hàn. Àlá tí a mọ̀ pé à ń lá gbòòrò ní ọ̀nà tó yani lẹ́nu — ọ̀pọ̀ jù lọ ènìyàn ló ti tọ́ ọ wò ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan, ọ̀pọ̀ ìgbà ní ìgbà èwe, nígbà mìíràn láì tilẹ̀ mọ orúkọ tó wà fún un. Ohun tó jẹ́ àìdọ́gba ní tòótọ́ ni iye ìgbà tó ń ṣẹlẹ̀: àwùjọ kékeré aláǹfààní kan ló ń lá àlá tí wọ́n mọ̀ pé àwọn ń lá ní déédéé, nígbà tí ọ̀pọ̀ mìíràn kò ti lá ju ìwọ̀nba díẹ̀ lọ ní gbogbo ìgbésí ayé wọn. Àpilẹ̀kọ yìí fi 'bí a ṣe ń ṣe é' sílẹ̀, ó sì wo àwòrán gbogbo àwọn ènìyàn: bí àlá tí a mọ̀ pé à ń lá ṣe wọ́pọ̀ tó, bí ó ṣe ń yí padà pẹ̀lú ọjọ́ orí, àti ohun tó yà àwọn tó ń lá a lọ́pọ̀ìgbà sọ́tọ̀.
Báwo ni àlá tí a mọ̀ pé à ń lá ṣe wọ́pọ̀ tó?
Nígbà tí àwọn olùwádìí bá kó àwọn ìwádìí ìbéèrè ti ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún jọ pọ̀, àwòrán tó dúró ṣinṣin máa ń yọjú. Nǹkan bí ìpín 55 nínú ọgọ́rùn-ún ènìyàn ló ròyìn pé àwọn ti lá àlá tí àwọn mọ̀ pé àwọn ń lá ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan ní ìgbésí ayé wọn — ó ju ìdajì gbogbo ènìyàn lọ. Nǹkan bí ìpín 23, tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ẹnì kan nínú mẹ̀rin, sì sọ pé àwọn ń lá a nǹkan bí ẹ̀ẹ̀kan lóṣù tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn nọ́mbà wọ̀nyẹn yani lẹ́nu fún ohun tí a sábà ń kà sí àjèjì. Wọ́n sì wá pẹ̀lú ìkìlọ̀ tó máa ń tẹ̀lé gbogbo nọ́mbà tó dá lórí bí ènìyàn ṣe ń rántí tí wọ́n sì ń ròyìn àlá ara wọn: ìpín gangan máa ń yàtọ̀ ní ìbámu pẹ̀lú bí a ṣe béèrè ìbéèrè náà àti bí a ṣe túmọ̀ àlá tí a mọ̀ pé à ń lá. Ṣùgbọ́n ọ̀rọ̀ tó wà nídìí rẹ̀ dúró ṣinṣin — àlá tí a mọ̀ pé à ń lá jẹ́ ìrírí ènìyàn tó wọ́pọ̀, kì í ṣe ohun tó ṣọ̀wọ́n.
Ó wọ́pọ̀ jùlọ nígbà tí o bá wà ní kékeré
Bí àpẹẹrẹ kan bá wà tó ṣe kedere nínú àwọn tó ń ní àlá tí a mọ̀ pé à ń lá, ọjọ́ orí ni. Àlá yìí wọ́pọ̀ gidigidi nínú àwọn ọmọdé àti àwọn ọ̀dọ́ ju nínú àwọn àgbà lọ, ó sì máa ń dín kù bí ènìyàn ṣe ń dàgbà sí i. Ọ̀pọ̀ àwọn tó ń lá a ní gbogbo ìgbésí ayé wọn máa ń ròyìn pé àwọn àlá àkọ́kọ́ tí àwọn mọ̀ pé àwọn ń lá ṣẹlẹ̀ fúnra wọn ní ìgbà èwe, kí wọ́n tó ní ọ̀nà tàbí orúkọ kankan fún un. Ìdí gan-an tí ìgbà èwe fi ń mú ìmọ̀ pé-à-ń-lá yìí wáyé kò tíì yé ni dáadáa — ó lè ní í ṣe pẹ̀lú bí àwọn agbègbè iwájú ọpọlọ tó ń dàgbà, tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìmójútó ara ẹni, ṣe ń gbó tí wọ́n sì ń yí padà — ṣùgbọ́n àṣà tó ní í ṣe pẹ̀lú ọjọ́ orí fúnra rẹ̀ ni a ti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ dáadáa. Bí o bá ní àwọn àlá tó hàn kedere tí o sì mọ ara rẹ nínú wọn nígbà tí o wà lọ́mọdé, tí ó sì dín kù báyìí, ìyẹn jẹ́ ọ̀nà tó wọ́pọ̀ gan-an.
Kí ló dé tí ó fi pọ̀ sí àwọn kan ju àwọn mìíràn lọ
Yàtọ̀ sí ọjọ́ orí, àlá tí a mọ̀ pé à ń lá yàtọ̀ gidigidi láti ẹnì kan sí òmíràn, àìdọ́gba yìí kò sì jẹ́ àìtọ́jọ́. Ìwádìí tó fi àwọn tó ń lá a lọ́pọ̀ìgbà wé gbogbo ẹlòmíràn fihàn pé wọ́n máa ń yàtọ̀ ní àwọn ọ̀nà tó ṣeé díwọ̀n — nínú àwọn agbára ọpọlọ kan àti nínú àwọn abala ìṣètò àti iṣẹ́ ọpọlọ, pàápàá ní àwọn agbègbè iwájú tó ní í ṣe pẹ̀lú ìrònú-nípa-ara-ẹni àti ìmọ̀ jíjinlẹ̀. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, apá kan ohun tó mú kí ẹnì kan máa lá a lọ́pọ̀ìgbà dá lórí àwọn àbùdá ẹnì kọ̀ọ̀kan, kì í ṣe lórí fífaraṣe nìkan. Èyí kò túmọ̀ sí pé ìmọ̀ pé-à-ń-lá jẹ́ ohun tó ti dúró ṣinṣin tí a kò lè kọ́; ọ̀pọ̀ ènìyàn ló ń mú kí iye ìgbà tí ó ń ṣẹlẹ̀ pọ̀ sí i pẹ̀lú ìdánilẹ́kọ̀ọ́. Ṣùgbọ́n ó ràn wá lọ́wọ́ láti ṣàlàyé ìdí tí àwọn ọ̀nà kan náà fi ń mú ìmọ̀ pé-à-ń-lá tó rọrùn, tó sì déédéé wá fún ẹnì kan, tí ó sì ń mú àṣeyọrí lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan péré wá fún ẹlòmíràn.
| Ó ti lá àlá tí ó mọ̀ pé ó ń lá rí | Nǹkan bí ìpín 55 nínú ọgọ́rùn-ún ènìyàn | Ọ̀pọ̀ jù lọ — ìrírí tó wọ́pọ̀ ni |
|---|---|---|
| Ó ń lá a lóṣòòṣù tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ | Nǹkan bí ìpín 23 nínú ọgọ́rùn-ún ènìyàn | Àwùjọ kékeré tó pọ̀ fáfá ti àwọn tó ń lá a déédéé |
| Àwọn ọmọdé àti àwọn ọ̀dọ́ | Iye tó ga sí i | Àwọn ọdún tí ó ga jùlọ fún àlá tí a mọ̀ pé à ń lá |
| Àwọn àgbà tó ń lá a lọ́pọ̀ìgbà | Àwùjọ kékeré tó ní í ṣe pẹ̀lú àbùdá | Wọ́n yàtọ̀ nínú àwọn ìwọ̀n agbára ọpọlọ àti ọpọlọ kan |
Ohun tí a mọ̀
- Àlá tí a mọ̀ pé à ń lá wọ́pọ̀: nǹkan bí ìpín 55 nínú ọgọ́rùn-ún ènìyàn ló ti lá a ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan, nǹkan bí ìpín 23 sì ń lá a lóṣòòṣù tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.
- Ó wọ́pọ̀ jùlọ ní ìgbà èwe àti ìgbà ọ̀dọ́, ó sì ń dín kù bí ènìyàn ṣe ń dàgbà.
- Àwọn tó ń lá a lọ́pọ̀ìgbà yàtọ̀ sí àwọn mìíràn nínú àwọn ìwọ̀n agbára ọpọlọ àti ọpọlọ kan, nítorí náà àwọn àbùdá ẹnì kọ̀ọ̀kan ṣe pàtàkì.
Ohun tí a kò mọ̀
- Àwọn nọ́mbà gangan nípa iye àwọn tó ní i máa ń yàtọ̀ ní ìbámu pẹ̀lú bí a ṣe túmọ̀ tí a sì ń ṣe ìwádìí àlá tí a mọ̀ pé à ń lá, nítorí náà àwọn ìpín náà jẹ́ àfojúdíwọ̀n.
- Bóyá àwọn àbùdá agbára ọpọlọ ló ń fa ìmọ̀ pé-à-ń-lá lọ́pọ̀ìgbà tàbí pé wọ́n kàn ń bá a rìn ni, kò tíì ṣe kedere.
- Iye tí ìmọ̀ àṣà nípa ọ̀rọ̀ yìí ń fi kún tàbí dín àwọn iye tí a ròyìn kù, kò tíì ṣeé díwọ̀n dáadáa.
Ní ṣókí
Àlá tí a mọ̀ pé à ń lá wọ́pọ̀, kì í ṣe ohun tó ṣọ̀wọ́n: ọ̀pọ̀ jù lọ ènìyàn ló ti lá a ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan, ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdámẹ́rin tó ń lá a déédéé. Ó jẹ́ ti àwọn ọ̀dọ́ pàápàá, ó ga jùlọ ní ìgbà èwe àti ìgbà ọ̀dọ́, ó sì ń tẹ́ẹ́rẹ́ pẹ̀lú ọjọ́ orí. Láàárín àwọn àgbà, ó kó ara jọ sí àwọn ènìyàn tí ọkàn àti ọpọlọ wọn yàtọ̀ ní àwọn ọ̀nà tó kéré tí ó sì ṣeé díwọ̀n. Nítorí náà, bí o bá ń lá a lọ́pọ̀ìgbà, o wà nínú àwùjọ kékeré àrà ọ̀tọ̀ — bí o kò bá sì sábà lá a, o wà ní àárín ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ rere. Ní ọ̀nàkọ̀nà, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìrírí àjèjì tó gbòòrò jùlọ ní ìdákẹ́jẹ́ẹ́.
Báwo ni àlá tí a mọ̀ pé à ń lá ṣe wọ́pọ̀ tó?
Ó wọ́pọ̀ gan-an. Àwọn ìwádìí tí a kójọ dámọ̀ràn pé nǹkan bí ìpín 55 nínú ọgọ́rùn-ún ènìyàn ló ti lá àlá tí àwọn mọ̀ pé àwọn ń lá ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan ní ìgbésí ayé wọn, nǹkan bí ìpín 23 sì ń lá a nǹkan bí ẹ̀ẹ̀kan lóṣù tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.
Ìpín mélòó nínú àwọn ènìyàn ló ń ní àlá tí a mọ̀ pé à ń lá?
Nǹkan bí ìpín 55 ló ròyìn ó kéré tán ẹ̀ẹ̀kan ní ìgbésí ayé wọn, nǹkan bí ìpín 23 sì ń lá a lóṣòòṣù tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àfojúdíwọ̀n tó dá lórí ohun tí ènìyàn fúnra rẹ̀ ròyìn ni ìwọ̀nyí, wọ́n sì máa ń yàtọ̀ láàárín àwọn ìwádìí.
Ta ni ó ṣeé ṣe jùlọ láti ní àlá tí a mọ̀ pé à ń lá?
Àwọn ọmọdé àti àwọn ọ̀dọ́ ló ń ní i jùlọ, ìfẹ́sí náà sì ń dín kù pẹ̀lú ọjọ́ orí. Láàárín àwọn àgbà, àwọn tó ń lá a lọ́pọ̀ìgbà máa ń yàtọ̀ sí àwọn mìíràn nínú àwọn agbára ọpọlọ àti àwọn àbùdá ọpọlọ kan.
Ǹjẹ́ àlá tí a mọ̀ pé à ń lá ń ṣọ̀wọ́n sí i bí a ṣe ń dàgbà?
Lápapọ̀, bẹ́ẹ̀ ni. Àlá tí a mọ̀ pé à ń lá wọ́pọ̀ jùlọ ní ìgbà èwe, ó sì máa ń dín kù bí ènìyàn ṣe ń dàgbà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ àgbà ṣì ń lá a lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan tí wọ́n sì lè mú un pọ̀ sí i pẹ̀lú fífaraṣe.