Ìdìmọ́lẹ̀ Oorun: Ìdí Tí O Fi Ń Jí Láìlè Gbé Ara Rẹ — Àti Ohun Tí O Lè Ṣe Nípa Rẹ̀

O jí nínú òkùnkùn, orí rẹ mọ́ dáadáa, o sì mọ ibi tí o wà dáradára — ṣùgbọ́n o kò lè gbé ara rẹ rárá. Kò séyà apá, kò séyà ìka; o gbìyànjú láti kígbe, ọ̀rọ̀ kan kò sì jáde lẹ́nu rẹ. Ó lè dà bí ẹni pé ẹrù kan ń rọ̀ ọ́ mọ́lẹ̀ ní àyà, tàbí kí o ní ìmọ̀lára pé ohun kan bá ọ wà nínú yàrá. Ìṣẹ́jú àáyá díẹ̀ ni ó máa ń pé, bó tilẹ̀ lè dà bí ìgbà pípẹ́ gan-an, lẹ́yìn náà, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe dé lójijì, ni ó fi ọ́ sílẹ̀, tí o sì tún lè gbé ara rẹ. Èyí ni a ń pè ní ìdìmọ́lẹ̀ oorun. Ó wọ́pọ̀ ju bí ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣe rò lọ, kì í sì í sábà léwu, àti — ohun tó ṣe pàtàkì jù — ìṣẹ̀lẹ̀ kan ṣoṣo, fúnra rẹ̀, kì í ṣe àmì pé ohun kan ti bàjẹ́ lọ́kàn rẹ. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàlàyé ohun tí ìdìmọ́lẹ̀ oorun jẹ́, ìdí tí ọpọlọ fi ń ṣe é, bí o ṣe lè fara da ìṣẹ̀lẹ̀ kan, àti àwọn àmì pàtó tó fi hàn pé ó yẹ kí o bá dókítà sọ̀rọ̀.

Ohun tí ìdìmọ́lẹ̀ oorun jẹ́

Ìdìmọ́lẹ̀ oorun

Àìlè gbé ara tàbí sọ̀rọ̀ fún ìgbà díẹ̀ tó máa ń ṣẹlẹ̀ bí o ṣe ń wọ inú oorun tàbí, tó wọ́pọ̀ jù, bí o ṣe ń jí, nígbà tí ojú rẹ ti là tí o sì mọ ibi tí o wà. Ìṣẹ́jú àáyá díẹ̀ sí ìṣẹ́jú méjì ni ó sábà máa ń pé, lẹ́yìn náà ni ó máa ń dopin fúnra rẹ̀. Nígbà tí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ náà bá ń tún ara wọn ṣe fúnra wọn — láìsí narcolepsy (àìsàn oorun tó ń mú kí ènìyàn máa sùn lọ láìdábọ̀) tàbí àìsàn oorun mìíràn tó fà á — àwọn dókítà máa ń pè é ní ìdìmọ́lẹ̀ oorun tó ń tún ara rẹ̀ ṣe dá nìkan.

Ohun tó ṣàrà ọ̀tọ̀ jùlọ nípa rẹ̀ ni ìyàsọ́tọ̀ àjèjì tó ń dá sílẹ̀: orí rẹ ti jí tó sì mọ ibi tó wà dáradára, ṣùgbọ́n ara rẹ ṣì wà nínú ìdákẹ́rọ́rọ́ oorun. Ó sábà máa ń yẹ ọ́ láti yí ojú rẹ padà, o sì ń mí bí ìṣáájú, kódà bí mímí bá dà bí èyí tó ń nira fún ọ. Nítorí pé o ti jí ní ti gidi, ìṣẹ̀lẹ̀ náà máa ń jinlẹ̀ sí ọ lọ́kàn ó sì máa ń dà ọ́ láàmú — èyí sì jẹ́ ara ìdí tí ìdìmọ́lẹ̀ oorun fi ní orúkọ ìpayà tó rí gbà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé, fúnra rẹ̀, ìṣẹ̀lẹ̀ kúkúrú tí kò léwu ni.

Báwo ni ó ṣe wọ́pọ̀ tó?

Bí o bá ti ní ìrírí rẹ̀ rí, ọ̀pọ̀ ènìyàn ni ẹ jọ wà. Àyẹ̀wò ìwádìí kan tó ṣàkójọ ọ̀pọ̀ ìwádìí fojú bù ú pé nǹkan bí ìpín 7 sí 8 nínú ọgọ́rùn-ún àwọn ènìyàn lápapọ̀ ti ní ìrírí ìdìmọ́lẹ̀ oorun lẹ́ẹ̀kan ó kéré tán. Iye náà máa ń pọ̀ sí i láàárín àwọn ẹgbẹ́ kan: nǹkan bí ìdámẹ́rin sí ìdámẹ́ta àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ló ròyìn pé àwọn ti rí i, ó sì wọ́pọ̀ sí i láàárín àwọn tó ní àìsàn ọpọlọ bíi àníyàn tàbí ìdààmú ọkàn tó tẹ̀lé ìpalára. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìrírí ènìyàn tó wà nínú ojú ọ̀nà déédéé ni, kì í ṣe àìsàn tó ṣọ̀wọ́n — níní ìṣẹ̀lẹ̀ kan kò sì túmọ̀ sí ohunkóhun tó burú nípa ìlera rẹ.

Ìdí tó fi ń ṣẹlẹ̀: bí ipa oorun REM ṣe ń wọ inú jíjí

Láti lóye ìdìmọ́lẹ̀ oorun, o ní láti mọ òtítọ́ kan tó ṣàǹfààní nípa àlá lílá. Nígbà oorun REM — ìpele oorun tí ojú máa ń yára ràn kiri, tí ọ̀pọ̀ àlá tó ṣàkàwé kedere sì ń wáyé — ọpọlọ máa ń mú kí àwọn iṣan ara sinmi débi pé ara kò lè rìn, èyí tí a ń pè ní atonia (dídìmọ́lẹ̀ iṣan). Ọ̀nà ààbò ni èyí: ó ń dí ọ lọ́wọ́ láti fi ara ṣe àwọn àlá rẹ kí o má bàa ṣe ara rẹ léṣe. Ní àbùdá, atonia máa ń dáwọ́ dúró ní kété tí o bá jí. Nínú ìdìmọ́lẹ̀ oorun, àkókò náà ni ó ń yẹ̀: orí rẹ ń jí wá sí ìmọ̀ nígbà tí atonia oorun REM ṣì ń ṣiṣẹ́ lọ. Àbájáde rẹ̀ ni ipò tí méjèèjì ń bára wọn ṣù — o ti jí o sì mọ̀, ṣùgbọ́n ara rẹ ṣì wà nínú ìdìmọ́lẹ̀ oorun REM fún ìgbà díẹ̀. Ó máa ń tú láàárín ìṣẹ́jú àáyá díẹ̀ sí ìṣẹ́jú méjì bí àwọn ètò méjèèjì ṣe ń tún ara wọn to.

Àjòjì nínú yàrá: ìdí tí àwọn ìríran ẹ̀tàn fi ń wáyé

Apá tó ń dẹ́rùba ni jùlọ nínú ìdìmọ́lẹ̀ oorun sábà kì í ṣe ìdìmọ́lẹ̀ náà fúnra rẹ̀, bí kò ṣe ohun tó ń bá a rìn. Ọ̀pọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ni ó máa ń mú àwọn ìríran ẹ̀tàn tó ṣàkàwé kedere wá: ìmọ̀lára líle pé ẹnìkan tàbí ohun kan wà nínú yàrá, ẹrù tó ń rọ̀ ọ́ mọ́lẹ̀ ní àyà, àwọn òjìji, ìró ẹsẹ̀ ẹni tó ń rìn, tàbí ìmọ̀lára pé a ń wò ọ́ tàbí a rọ̀ ọ́ mọ́lẹ̀. Àlàyé tí ọ̀pọ̀ ènìyàn gbà jùlọ rọrùn: bí ipa oorun REM bá ń wọ inú jíjí, bẹ́ẹ̀ náà ni àwòrán àlá rẹ̀ ń wọlé pẹ̀lú — orí rẹ tó ti jí tó sì ń bẹ̀rù, tó ń wá orísun ẹ̀rù rẹ̀ nínú yàrá òkùnkùn, á sì fún un ní àwòrán tó ń dẹ́rùba. Àwọn ìríran wọ̀nyí máa ń dà bí èyí tó jẹ́ gidi pátápátá, ṣùgbọ́n ipò oorun-àti-jíjí ọpọlọ ló ń dá wọn sílẹ̀, kì í ṣe ohunkóhun tó wà nínú yàrá ní ti gidi. Ìrírí kan náà ni a ti kọ sílẹ̀ káàkiri àwọn àṣà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún lábẹ́ orúkọ bíi 'àjẹ́ òru' tàbí ẹ̀mí tó ń gun àyà ẹni tó ń sùn — ìpilẹ̀ṣẹ̀ ọ̀rọ̀ náà 'àlá búburú'.

Àwọn ẹni tí ó sábà máa ń ṣẹlẹ̀ sí, àti ohun tó lè mú un wá

Ìdìmọ́lẹ̀ oorun kì í ṣẹlẹ̀ láìní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn nǹkan míì. Àyẹ̀wò ìwádìí kan nípa àwọn nǹkan tó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀ rí i pé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ máa ń ṣeéṣe sí i lábẹ́ àwọn ipò kan tó ṣeé sọtẹ́lẹ̀ — bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé ìbáṣepọ̀ ni ìwọ̀nyí, àwọn ohun tó máa ń jọ wáyé pọ̀, kì í ṣe okùnfà tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀.

• Àìní oorun tó tó, tàbí oorun aláìdéédéé. Àìsùn, àárẹ̀ ìrìnàjò òfuurufú (jet lag), iṣẹ́ tó ń yí àkókò padà, àti ètò oorun rúdurùdu wà lára àwọn nǹkan tí a sábà ròyìn jùlọ.
• Sísùn dẹ̀dẹ̀ sí ẹ̀yìn. A sábà ń ròyìn àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ sí i nígbà tí ènìyàn bá dùbúlẹ̀ sí ẹ̀yìn ju nígbà tí ó bá dùbúlẹ̀ sí ìhà tàbí sí ojú.
• Ìdààmú ọkàn àti ìpalára. Ìdààmú tó pọ̀, àti ìdojúkọ ìpalára pẹ̀lú ìdààmú ọkàn tó tẹ̀lé ìpalára, ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ń wáyé sí i.
• Àníyàn àti àwọn àìsàn ọpọlọ kan. Àwọn tó ní àníyàn àti àwọn àìsàn ìlera ọkàn kan máa ń ròyìn ìdìmọ́lẹ̀ oorun sí i, ó sì lè máa dà wọ́n láàmú sí i.

Ohun tó yẹ kí o ṣe nígbà ìṣẹ̀lẹ̀ — àti bí o ṣe lè dín in kù

Ní àkókò náà gan-an, ohun kan ṣoṣo tó wúlò jùlọ ni láti rántí ohun tó ń ṣẹlẹ̀. Ìgbà díẹ̀ ni ìṣẹ̀lẹ̀ náà, ó sì máa ń dopin fúnra rẹ̀; kò sí ohun tó ń ṣe ọ́ léṣe, ìmọ̀lára pé ohun kan wà nínú yàrá sì jẹ́ àbájáde ipò náà, kì í ṣe ewu. Fífòyà àti gbígbìyànjú láti já ara rẹ sílẹ̀ pẹ̀lú agbára máa ń mú kí ó burú sí i tí ó sì gùn sí i. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ló rí i pé ó ń ṣèrànwọ́ láti máa mí jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ tí ó sì dúró ṣinṣin, àti láti gbìyànjú láti mi apá kékeré kan lára ara — bíi mími ìka tàbí àtàǹpàkò ẹsẹ̀, tàbí yíyí ojú padà — èyí tó sábà máa ń ràn án lọ́wọ́ láti já.

1. Sọ fún ara rẹ ohun tó jẹ́. Pípè é ní orúkọ — 'ìdìmọ́lẹ̀ oorun ni èyí, yóò kọjá' — máa ń mú ọ̀pọ̀ nínú ẹ̀rù náà kúrò.
2. Mí. O lè mí bí ìṣáájú; ìmí jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ tó dúró ṣinṣin máa ń ràn ọ́ lọ́wọ́ láti fara balẹ̀ títí tí ó fi máa tú.
3. Mi ohun kékeré kan. Fífi ọkàn sí mími ìka, àtàǹpàkò ẹsẹ̀, tàbí ojú rẹ lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti jáde nínú rẹ̀.
4. Dènà èyí tó ń bọ̀. Láàárín àwọn ìṣẹ̀lẹ̀, ọ̀nà tó ní ẹ̀rí tó lágbára jùlọ ni oorun rere: wákàtí tó tó, lórí ètò déédéé, àti dídín ìdààmú àti àwọn nǹkan tó ń fà á tó wà lókè kù.

Yàtọ̀ sí ìtùnú àti oorun tó dára sí i, ẹ̀rí tó wà fún àwọn ìtọ́jú pàtó ṣì kéré. Kò sí oògùn tó dájú tàbí ìwòsàn tó dájú fún ìdìmọ́lẹ̀ oorun tó dá dúró, ọ̀pọ̀ ènìyàn kò sì nílò ọ̀kan. A ti dábàá ọ̀nà kan tó da ìṣàrò àti ìsinmi iṣan pọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti dín àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kù, ṣùgbọ́n a kò tíì dán an wò nínú ìwádìí àdánwò tó ní ìdarí tó péye, ó sì ṣì jẹ́ èrò tí a kò tíì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ dípò ìtọ́jú tí a ti gbà. Bí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bá pọ̀ tàbí tí wọ́n ń dààmú ọ gan-an, ìgbésẹ̀ tó tọ́ tó yẹ kí o gbé kì í ṣe wíwá ìwòsàn ìyanu, bí kò ṣe kí o lọ bá oníṣègùn — láti kojú àwọn ohun tó ń fà á àti láti ṣàyẹ̀wò bóyá àìsàn míì ló wà lẹ́yìn rẹ.

Ìgbà tó yẹ kí o bá dókítà

Àwọn èrò àṣìṣe tó wọ́pọ̀

• 'Ìdìmọ́lẹ̀ oorun lè pa ni.' Ìṣẹ̀lẹ̀ tó dá dúró kò léwu fún ara; o ń mí jálẹ̀ ẹ̀ ó sì ń dopin fúnra rẹ̀.
• 'Ó túmọ̀ sí pé mo ní àìsàn ọpọlọ.' Ìrírí tó wọ́pọ̀ ni láàárín àwọn ènìyàn lápapọ̀. Ó lè pọ̀ sí i pẹ̀lú àníyàn, ìdààmú, tàbí ìpalára, ṣùgbọ́n níní rẹ̀, fúnra rẹ̀, kò túmọ̀ sí pé o ní àìsàn ọpọlọ.
• 'Àjòjì náà jẹ́ gidi.' Ìmọ̀lára wíwàníhìn-ín, ẹrù àyà, àti àwọn àwòrán jẹ́ ìríran ẹ̀tàn — àwòrán àlá oorun REM tó ń wọ inú jíjí — kì í ṣe ewu gidi láti ìta.
• 'O ní láti fi agbára já ara rẹ sílẹ̀.' Gbígbìyànjú láti fi agbára já ara rẹ sílẹ̀ sábà máa ń mú kí ó burú sí i; fífarabalẹ̀, mímí, àti mími iṣan kékeré jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ ló múnádóko sí i, yóò sì kọjá bí ó ti wù kó rí.

Ibi tó yẹ kí o lọ nígbà tó kàn

Ìdìmọ́lẹ̀ oorun máa ń yé ni sí i ní kété tí o bá lóye iṣẹ́ oorun lásán tó ń dàrú fún ìgbà díẹ̀. Láti rí ibi tí oorun REM àti atonia rẹ̀ ti bọ́ sí nínú gbogbo òru, ka ìtọ́ni wa nípa àwọn ìpele oorun àti ìtòlẹ́sẹẹsẹ oorun. Bí apá tó dà bí àlá nínú àwọn ìrírí wọ̀nyí bá wù ọ́, àpilẹ̀kọ wa lórí ohun tí àwọn àlá tí a mọ̀ pé à ń lá jẹ́ ń ṣàwárí àlá lílá pẹ̀lú ìmọ̀, ìwádìí wa lórí bí àwọn àlá tí a mọ̀ pé à ń lá ṣe wọ́pọ̀ tó sì ń jẹ́ kí a rí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ òru wọ̀nyí ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì. Lóye ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì oorun lásán, níkẹyìn, jẹ́ ọ̀kan lára ohun tó dára jù lọ láti dín ẹ̀rù kù.