Freud na Nadharia ya Uchanganuzi wa Nafsi Kuhusu Ndoto

Ni mawazo machache tu yaliyoathiri kwa kina jinsi utamaduni wa kisasa unavyozungumza kuhusu ndoto kama yalivyofanya mawazo ya Sigmund Freud. Hata watu ambao hawajawahi kufungua kitabu chochote cha uchanganuzi wa nafsi (psychoanalysis) mara nyingi hushiriki dhana yake ya msingi: kwamba huenda ndoto inaonyesha jambo ambalo halionekani moja kwa moja. Wazo hilo halikuanzia kwa Freud, lakini ni mikononi mwake ndipo lilipopata muundo imara, wenye ushawishi, na uliozua mjadala mkubwa. Makala haya yana malengo mawili: kuielewa nadharia ya uchanganuzi wa nafsi kuhusu ndoto kwa vigezo vyake vyenyewe — alichopendekeza Freud hasa na kwa nini ikawa alama ya kihistoria — na kuweka mpaka thabiti lakini wenye heshima kati ya nadharia hiyo na jinsi sayansi ya kisasa ya usingizi na ndoto inavyochunguza kuota. Hii ni historia ya kifikra na kiutamaduni, si dai kwamba Freud ndiye sayansi ya leo; ikisomwa hivyo, mawazo yake yanasalia kuwa miongoni mwa yenye ushawishi mkubwa zaidi kuwahi kutolewa kuhusu maana ya ndoto.

Nafasi ya Freud katika historia ya ndoto

Freud alichapisha 'Die Traumdeutung' — yaani 'Tafsiri ya Ndoto' — huko Vienna mwaka 1899, katika toleo ambalo ukurasa wake wa jina ulionyesha mwaka 1900; tafsiri ya Kiingereza iliyosomwa sana, ya A. A. Brill, ilifuata mwaka 1913. Kitabu hicho kikawa alama muhimu kwa sababu kilitoa dai kubwa: ndoto si ushirikina tu, wala bishara ya mambo yajayo, wala kelele za usiku, bali ni maumbo ya kiakili yenye maana yanayoweza kufasiriwa. Katika mapokeo ya uchanganuzi wa nafsi yaliyochipuka kutokana nacho, ndoto ilipata uzito wa kitabibu na wa kiutamaduni, ikionekana kudhihirisha, kwa njia isiyo ya moja kwa moja, hamu na migogoro ambayo mtu akiwa macho haikiri kwa urahisi. Freud aliieleza ahadi hii kwa msemo maarufu, akiita tafsiri ya ndoto 'njia kuu' ya kuifikia fahamu-ndani (the unconscious). Taswira hiyo ilishika kasi kwa sababu iliashiria kubadilika kwa swali lenyewe: badala ya kuuliza tu ndoto inaonyesha nini, Freud aliuliza inaficha, inageuza, au inahamisha nini.

Ndoto kama utimizo wa hamu

Kanuni inayojulikana zaidi katika nadharia ya Freud ni kwamba ndoto ni utimizo wa hamu (wish-fulfilment) — ni namna ya kudhihirisha jambo ambalo mwotaji analitaka, anaogopa kulitaka, analikandamiza, au hawezi kulikiri moja kwa moja. Pia ni miongoni mwa mawazo yasiyoeleweka vyema zaidi katika kazi yake. Freud hakuwa akidai kwamba kila ndoto ni njozi ya kupendeza au ya wazi kihalisia; ndoto nyingi huwa za kutia wasiwasi, za kutatanisha, au za kutisha. Hoja yake ni kwamba hamu hiyo inaweza kujitokeza ikiwa imejificha — imegeuzwa, imebanwa, au imehamishiwa kwenye kitu kingine — kiasi kwamba kinachojitokeza waziwazi katika ndoto hakihitaji kufanana na maana yake iliyofasiriwa. Ni kwa sababu hii hasa, kwa Freud, ndoto ilipaswa kuchambuliwa badala ya kusomwa moja kwa moja: ndoto inayokumbukwa asubuhi ilikuwa ncha inayoonekana tu ya mchakato wenye kina zaidi. Yafaa kutaja nguvu na udhaifu wa hatua hiyo kwa pamoja. Inaruhusu tafsiri tajiri, zisizo za kihalisia, za ndoto ambazo vinginevyo zingetatanisha; lakini pia inaweza kufungua mlango kwa tafsiri zinazonyumbulika kupita kiasi hivi kwamba karibu kila kidokezo huonekana kuzithibitisha. Maelezo yenye uwiano huzingatia mambo yote mawili — nguvu ya kihistoria ya nadharia na mipaka yake kama ushahidi wa kisayansi.

Maudhui ya wazi na maudhui yaliyofichika

Mojawapo ya tofauti kuu katika fikra za Freud ni ile iliyopo kati ya maudhui ya wazi (manifest content) na maudhui yaliyofichika (latent content) ya ndoto. Maudhui ya wazi ni ndoto kama inavyokumbukwa: matukio, wahusika, mahali, mfululizo wa ajabu na mambo ambayo mtu angeweza kumsimulia mtu mwingine — nilichelewa, nilikuwa naanguka, nilirudi kwenye nyumba ya zamani. Maudhui yaliyofichika ni mtandao wa maana ambao tafsiri hujaribu kuufikia chini ya picha hiyo inayoonekana: hamu, kumbukumbu, migogoro na uhusiano wa mawazo, vyote vinavyohusu historia binafsi ya mwotaji mwenyewe. Jambo la muhimu ni kwamba njia ya kutoka moja hadi nyingine si msimbo maalum uliowekwa. Freud hakuzichukulia ndoto kama kamusi ya ishara zenye maana zisizobadilika; ingawa ishara huonekana katika mapokeo ya uchanganuzi wa nafsi, kwake tafsiri ilitegemea uhusiano huru wa mawazo wa mwotaji mwenyewe na mazingira yake — ndiyo maana taswira ile ile ya ndoto inaweza kumaanisha mambo tofauti kabisa kwa watu wawili tofauti. Hii inaweka mpaka muhimu: kumtambulisha Freud si sawa na kuahidi ufunguo tayari wa kila ndoto. Hakuna mbinu iliyothibitishwa kwa ushahidi ya kuzipa ishara za ndoto maana zisizobadilika na zinazowahusu wote, nalo wazo hilo ni la mapokeo mengine tofauti, si la mbinu ya Freud mwenyewe.

Maudhui ya wazi (manifest content)

Katika mfumo wa Freud, ni ndoto kama inavyokumbukwa hasa — taswira zake, wahusika, mandhari na matukio, ile sehemu ambayo mwotaji angeweza kumwelezea mtu mwingine baada ya kuamka.

Maudhui yaliyofichika (latent content)

Ni hamu, kumbukumbu na migogoro ya ndani ambayo tafsiri — ikiongozwa na uhusiano wa mawazo wa mwotaji mwenyewe — hujaribu kuifikia chini ya ndoto ya wazi; si maana iliyobainika inayosomwa kutoka kwenye ufunguo wa ishara unaowahusu wote.

Kazi ya ndoto

Ikiwa ndoto ya wazi inaficha mawazo yake yaliyofichika, basi ni lazima kuwe na kitu kinachofanya kazi hiyo ya kuficha. Freud alikiita kitu hicho kazi ya ndoto (dream-work): mkusanyiko wa mabadiliko yanayogeuza mawazo ya ndoto yaliyofichika — hamu, kumbukumbu, migogoro — kuwa tukio la ajabu, lililobanwa, tunaloliota kweli. Badala ya kujitokeza waziwazi, malighafi ya kinafsi hupangwa upya kwa mbinu chache zinazozifanya ndoto kuwa hai, zilizobanwa, na mara nyingi ngumu kuzifuatilia. Freud alizipa mbinu nne kati ya hizo uzito mkubwa zaidi katika maelezo yake.

• Mgandamizo (condensation): mawazo, watu au mahali kadhaa huunganishwa kuwa taswira moja. Mhusika mmoja katika ndoto anaweza kubeba sifa za mzazi, mwalimu na mgeni kwa wakati mmoja, hivi kwamba tukio moja hukusanya uhusiano mwingi wa mawazo pamoja — sehemu ya sababu inayofanya ndoto mara nyingi zionekane zimejaa mno.
• Uhamisho (displacement): mzigo wa hisia wa wazo moja huhamishiwa kwenye kipengele kingine, mara nyingi kisicho na maana kubwa. Kidokezo kidogo kinaweza kupata uzito usiolingana nacho, huku jambo lenye uzito wa kihisia likijitokeza kwa njia isiyo ya moja kwa moja tu, pembezoni mwa tukio.
• Uwakilishi wa kiishara (symbolic representation, au tafakari ya uwezekano wa kuonyeshwa): mawazo na matamanio dhahania hugeuzwa kuwa taswira halisi ambazo ndoto inaweza kweli kuzionyesha, kwa kuwa ndoto huonyesha badala ya kusimulia.
• Urekebishaji wa pili (secondary revision): akili huisawazisha malighafi ghafi kuwa hadithi yenye mpangilio zaidi, hasa ndoto inapokumbukwa au kusimuliwa tena — ndiyo maana ndoto inaweza kuhisika kuwa yenye mtiririko wa hadithi na yenye upuuzi kwa wakati mmoja.

Kwa nini nadharia hii ikawa na ushawishi mkubwa

Wigo mpana wa nadharia ya Freud unatokana na lugha yake kwa kiasi kile kile unavyotokana na madai yake ya kitabibu. Ilitoa msamiati mpya wa kuzungumzia hamu, udhibiti, kumbukumbu na migogoro, nayo ikaifanya ndoto ionekane kama dhihirisho la maisha mapana ya akili, si tukio la muda mfupi la usiku. Msamiati huo ulienea mbali zaidi ya chumba cha ushauri. Waandishi wa riwaya na watengenezaji wa filamu wakaanza kuzionyesha ndoto kama matukio yanayofichua kile ambacho mhusika hawezi kukisema; wahakiki na wasanii wakaongelea maana iliyofichika, uishara, ukandamizaji na fahamu-ndani; na lugha ya kila siku ikapokea wazo kwamba taswira huenda ikabeba maana iliyojificha. Hata wale wanaokataa majibu mahususi ya Freud mara nyingi bado hujadili ndoto kwa maneno aliyosaidia kuyaeneza. Ndiyo maana anasalia kuwa kitovu cha kamusi elezo yoyote ya ndoto: si kwa sababu alilitatua swali la maana ya ndoto, bali kwa sababu alibadili swali ambalo watu huuliza.

Pale ambapo sayansi ya usingizi inaachana na Freud

Sayansi ya kisasa ya ndoto hufuata njia tofauti kabisa. Badala ya kufasiri maana ya ndoto fulani, huchunguza kuota kama jambo la asili: kwa kuhusianisha na hatua za usingizi kama REM na NREM, na kumbukumbu, hisia na utambuzi, na shughuli za ubongo unaolala. Utafiti huu wa kisasa wa kifiziolojia kuhusu kuota ulipata msukumo mkubwa mwaka 1953, wakati vipindi vinavyojirudia mara kwa mara vya mzunguko wa haraka wa macho (REM — rapid eye movement) viligunduliwa wakati wa usingizi na kuonekana kuhusiana na kukumbuka ndoto — njia tofauti kabisa na mbinu ya kifasiri ya Freud. Ni juhudi ya kimajaribio na ya kiuchunguzi — kurekodi usingizi, ripoti za ndoto, majaribio, na miundo ya kiutambuzi na ya kineva — na, cha kushangaza, haijafikia nadharia moja inayokubaliwa na wote kuhusu kwa nini tunaota. Ufafanuzi mmoja ni muhimu kabla ya kuendelea mbele: madokezo ya ushahidi yaliyo hapa chini yanaeleza sayansi ya kimajaribio ya ndoto hasa, si hukumu kuhusu umuhimu wa Freud wa kiutamaduni au wa kitabibu, ambao unasimama kwa misingi yake mwenyewe ya kihistoria.

Mfumo mmoja wa kimajaribio umethibitika vya kutosha hata ukapewa jina. Watafiti wanapokusanya shajara za ndoto na kuchambua maudhui yake kwa watu wengi, hugundua kwamba ndoto huelekea kuakisi mahangaiko, shughuli na uzoefu wa maisha ya hivi karibuni ya mtu akiwa macho — mwelekeo unaojulikana kama dhana ya mwendelezo (continuity hypothesis). Ni muhimu kuisoma hii kwa makini. Mfumo huu hudhihirika katika kiwango cha makundi ya waotaji na mielekeo ya jumla; maisha ya mtu akiwa macho hayaakisiwi katika ndoto kwa namna rahisi ya moja-kwa-moja. Wala hauruhusu kubaini maana. Ndoto mahususi haiwezi kufuatiliwa hadi kwenye sababu mahususi ya maisha ya mtu akiwa macho, wala ufunguo wa ishara unaowahusu wote au ule wa kibinafsi haujathibitishwa kwa ushahidi kama mbinu ya kusoma ndoto ya mtu mmoja. Mfumo wa mwendelezo unaeleza mwelekeo mpana wa kitakwimu, si msimbo wa ndoto ya usiku wowote ule.

Hii inamwacha wapi Freud, kisayansi? Kauli ya haki ni kwamba utafiti wa kisasa wa ndoto unaiona nadharia yake ya uchanganuzi wa nafsi kuhusu ndoto kama yenye ushawishi wa kihistoria, lakini haujaithibitisha kama maelezo ya jumla ya kisayansi ya kwa nini tunaota. Jambo hili halijafungwa kabisa: mwamko wa neva-uchanganuzi-nafsi (neuropsychoanalytic) umedai kwamba baadhi ya kuota huhusisha nyaya za motisha ubongoni kwa namna zinazomwakisi Freud, huku watafiti wengi wa ndoto wa kimajaribio wakipinga kwamba jambo hilo linaithibitisha nadharia yake ya ndoto. Mjadala huo ni wa kweli na unaendelea, lakini hauwi uthibitisho kwa upande wowote ule — sayansi haijaithibitisha wala kuikanusha nadharia ya Freud kwa ujumla wake. Vilevile yafaa kumtenganisha Freud na jambo linalochanganywa naye mara nyingi: zile 'kamusi za ndoto' zilizobainika na zinazowahusu wote za tafsiri maarufu na ya kibiashara ya ndoto, ambazo hupachika maana zisizobadilika kwenye ishara, huunda mapokeo yao wenyewe na hazipaswi kuwasilishwa kama za Kifreudi. Mielekeo ya kiroho na ya uaguzi huunda kundi jingine tofauti kabisa. Uchanganuzi wa nafsi, sayansi ya kimajaribio ya ndoto, na tafsiri maarufu au ya kiroho hupimwa kwa vigezo tofauti, na ni bora kuvitenganisha.

Dhana potofu za kawaida

• Kwamba nadharia ya Freud ndiyo maelezo ya sasa ya kisayansi ya kuota. Ni alama katika historia ya fikra na katika uchanganuzi wa nafsi wa kitabibu, si maelezo ya kile ambacho sayansi ya ndoto ya leo imethibitisha.
• Kwamba Freud alisema kila ndoto inahusu ngono. Alishikilia kwamba ndoto huonyesha hamu, nazo zaweza kuwa za aina nyingi; taswira potofu ya kwamba kila ndoto husimba hamu ya ngono haiwakilishi nadharia hiyo kwa usahihi.
• Kwamba kamusi ya ishara inayowahusu wote ndiyo mbinu ya Freud. Freud aliifunga maana kwenye uhusiano wa mawazo wa mwotaji mmoja mmoja; funguo za ishara zisizobadilika, zinazodaiwa kuwafaa wote, ni za tafsiri maarufu ya ndoto, si zake.
• Kwamba mtu yeyote anaweza kufumbua au kujitambua ugonjwa kutokana na ndoto. Hakuna mbinu — ya Kifreudi, maarufu au ya kiroho — iliyothibitishwa kwa ushahidi ya kusoma maana iliyobainika kutoka katika ndoto fulani, nayo ndoto si msingi wa kutambua ugonjwa.
• Kwamba sayansi imeithibitisha au kuikanusha nadharia ya Freud. Haijafanya lolote kati ya hayo; kwa kiasi kikubwa imepitia njia tofauti, ikichunguza kuota kwa mtazamo wa kifiziolojia na kiutambuzi badala ya kupima moja kwa moja tafsiri ya uchanganuzi wa nafsi.

Jinsi ya kumsoma Freud leo

Kumsoma Freud vizuri leo kunahitaji msimamo wa pande mbili. Kwa upande mmoja, kunamaanisha kuichukua nadharia kwa uzito kwa vigezo vyake vyenyewe: Freud hakuwa akiorodhesha ishara zilizotengwa bali alikuwa akipendekeza dhana nzima ya akili, ambamo hamu, udhibiti, kumbukumbu na migogoro huchagiza maisha ya kinafsi. Ikiondolewa muktadha huo, nadharia hugeuka kuwa taswira potofu. Kwa upande mwingine, kunamaanisha kupinga mvuto wa kutaka kufumbua kila kitu — kishawishi cha kugeuza ndoto ya maji, ya kuanguka, au ya nyumba inayofahamika kuwa tafsiri ya papo hapo iliyobainika, hatua inayorahisisha kupita kiasi mawazo ya Freud na uzoefu wa mwotaji mwenyewe. Matumizi yenye faida zaidi ya nadharia ya uchanganuzi wa nafsi kuhusu ndoto leo ni ya kihistoria, kiutamaduni na kitafakari: hutoa maswali mazuri — hisia gani zinajitokeza hapa, uhusiano gani wa mawazo ndoto huamsha, kitu gani kinaonekana kimehamishwa au kimebanwa — badala ya majibu ya mwisho. Ikisomwa hivyo, mtiririko wa makala haya huanzia katika mapinduzi ya kifasiri ya Freud hadi sayansi ya kifiziolojia na kiutambuzi iliyofuata, lugha mbili tofauti za kitendawili kimoja cha kudumu cha kibinadamu. Ili kwenda mbali zaidi katika Oneirica, mada zinazohusiana hufuatilia historia ya ndoto zenye utambuzi (lucid dreaming) na kile ambacho utafiti wa sasa unaweza na hauwezi kusema kuhusu kwa nini tunaota.