Ndoto za ufahamu ni nini? Sayansi ya kujua kwamba unaota

Hebu wazia: ukiwa katikati ya ndoto, kuna kitu kinachokwenda kombo. Mlango unapeleka mahali pasipostahili, au unatupia jicho saa ukutani na tarakimu zinakataa kutulia. Kisha ghafla unang'amua — subiri, hii si kweli, ninaota! Ikiwa umewahi kupata utambuzi huo wa ghafla ukiwa bado umelala, basi umewahi kuota ndoto ya ufahamu. Kinachoifanya ndoto hii kuwa ya kipekee si yale unayoyaota, bali ni jambo dogo tu: kule kujua kwamba unaota huku ndoto ikiwa bado inaendelea. Kwa sehemu kubwa ya karne ya ishirini, tukio hili lilikuwa katika hali tata — mamilioni ya watu waliliripoti, lakini ilionekana hakuna njia yoyote ya kulithibitisha. Leo, ndoto ya ufahamu ni mojawapo ya hali zisizo za kawaida za fahamu ambazo zimethibitishwa vizuri zaidi.

Ndoto ya ufahamu

Ni ndoto ambayo mwotaji hutambua, ndoto ikiwa bado inaendelea, kwamba anaota. Mara nyingi huja na kiasi fulani cha uwezo wa kuongoza matendo yake au mkondo wa ndoto, lakini kinachoitofautisha hasa ni ule utambuzi wenyewe — kule kujua kwamba umo ndani ya ndoto.

Tunajuaje kwamba ndoto za ufahamu ni za kweli?

Jambo gumu zaidi kuhusu kuchunguza ufahamu wa ndoto lilikuwa ni kuupima hata kidogo. Mtu yeyote anayesema alijitambua ndani ya ndoto huwa, anaposema hivyo, tayari anaeleza kumbukumbu tu — na kumbukumbu hupotosha. Ufumbuzi ulipatikana kutokana na hali ya pekee ya usingizi wa REM, hatua ambayo ndoto zilizo wazi zaidi huzuka. Wakati wa REM, mwili hupooza karibu kabisa — ni kinga ya asili inayotuzuia tusiyatende yale tunayoyaota — lakini macho huachwa huru na kuendelea kusogea. Hapo ndipo njia ikapatikana. Waotaji waliofunzwa walikubaliana mapema kwamba, mara tu watakapojitambua kuwa wanaota, watayasogeza macho yao kwa mpangilio maalum usio wa kawaida — kwa mfano, kutazama kushoto-kulia-kushoto-kulia kwa kasi. Ishara hizo zilijitokeza kwenye vipimo huku ikithibitika wazi kwamba mtu yumo katika usingizi wa REM. Kwa mara ya kwanza kabisa, ujumbe ulikuwa umetumwa, kwa makusudi, kutoka ndani ya ndoto.

Kwa nini ndoto za ufahamu hutokea katika usingizi wa REM?

Usingizi hupitia mizunguko inayojirudia mara kadhaa kwa usiku mmoja, na kadiri asubuhi inavyokaribia ndivyo vipindi vya REM huwa virefu zaidi. Ni katika REM ambapo ndoto huwa wazi zaidi, za kushangaza zaidi, na rahisi zaidi kuzikumbuka. Sehemu ya sababu ni kwamba wakati wa REM, shughuli za ubongo kwa namna fulani hufanana na zile za hali ya kuwa macho — hivyo ubongo huwa katika hali inayorahisisha ndoto zenye maelezo mengi na mtiririko kama wa hadithi. Kwa hiyo si jambo la bahati nasibu kwamba ndoto nyingi za ufahamu hutokea katika hatua hii, na mara nyingi nyakati za alfajiri ambapo REM huchukua sehemu kubwa zaidi ya usingizi. Ukitaka kung'amua kwamba unaota, basi ndoto ambazo ni rahisi zaidi kuzitambua hutokea zaidi katika REM.

Ndoto za ufahamu ni za kawaida kiasi gani?

Watu wengi hushangaa kuona jinsi tukio hili lilivyoenea. Kwa kuyakusanya pamoja matokeo ya tafiti nyingi mbalimbali, watafiti wanakadiria kwamba takriban nusu ya watu wote wameota ndoto ya ufahamu angalau mara moja maishani mwao — mara nyingi mara moja tu, na wakati mwingine bila hata kujua kwamba kuna jina la jambo hilo. Kundi dogo zaidi huota kwa ufahamu mara kwa mara, yapata mara moja kwa mwezi au zaidi. Kama ilivyo kwa takwimu yoyote inayotegemea watu kukumbuka na kuripoti ndoto zao wenyewe, kuna kiwango fulani cha kutokuwa sahihi kisichoepukika; lakini ukubwa wa jambo lenyewe kwa ujumla unachukuliwa kuwa umethibitika vyema. Ufahamu wa ndoto si kipawa cha ajabu kilichotengwa kwa wachache tu — ni sifa ya kawaida, japo isiyo sawia, ya usingizi wa binadamu.

Ubongo huwa katika hali gani wakati wa ndoto ya ufahamu?

Mara tu watafiti walipoweza kubaini kwa uhakika muda ambao ufahamu ulitokea, waliweza kuuliza swali gumu zaidi: ni nini hasa kinachotofautiana ubongoni wakati huo? Vipimo vya shughuli za ubongo vinaonyesha aina fulani ya hali mchanganyiko — si hali ya kuwa macho kabisa, wala si usingizi wa kawaida wa REM. Sifa inayovutia zaidi ni ongezeko la shughuli za masafa ya juu katika mawimbi yanayojulikana kama bendi ya gamma, yapata hertzi 40, katika maeneo ya mbele ya ubongo. Maeneo hayo ndiyo yanayohusiana hasa na uwezo wa kujitambua na kufikiri kwa kina — sehemu ambazo kwa kawaida hupunguzwa shughuli wakati wa ndoto za kawaida — na katika ufahamu zinaonekana kurejea kufanya kazi. Kwa maneno mengine, ubongo wakati wa ndoto ya ufahamu huonekana kama ubongo unaoota ambao umeamsha tena, kwa sehemu, uwezo wake wa kujichunguza.

Pamoja na kuvutia kwake, matokeo haya kuhusu ubongo yanahitaji tahadhari zaidi kuliko thibitisho la msingi. Kunasa ndoto ya ufahamu iliyothibitishwa wakati mtu yuko ndani ya mashine ya kuchunguza ubongo ni jambo adimu na gumu, kwa hiyo baadhi ya tafiti hizi hutegemea sampuli ndogo mno — wakati mwingine mwotaji mmoja tu anayetoa vipindi vichache vya ufahamu. Mwelekeo wa jumla unalingana na wazo kwamba uwezo wa kujitambua hurejea kufanya kazi wakati wa ufahamu, lakini ni maeneo gani hasa yanayohusika, ukubwa wa athari yenyewe, na kiasi gani hutofautiana kati ya mtu na mtu — yote haya bado yanahitaji tafiti kubwa zaidi ili kuyahitimisha.

Je, mtu anaweza kujifunza kuota kwa ufahamu?

Ndiyo — angalau, unaweza kuongeza mara ambazo kuota kwa ufahamu hutokea kwa kujizoeza kidogo. Mazoea mawili ndiyo hufanya kazi kubwa. La kwanza ni kujihoji kuhusu uhalisia mara kwa mara: kujipa muda mchana kujiuliza, kwa dhati, kama uko macho au unaota, hadi zoea hilo likufuate hata usingizini. La pili ni kuweka shajara ya ndoto, ambayo huimarisha kumbukumbu za ndoto na kuzifanya ruwaza za ndoto zako mwenyewe ziwe zimekuzoeleka vya kutosha kuzitambua. Zaidi ya hayo, watu wengi hutumia mbinu mahususi — kwa mfano, kurudi kulala baada ya kuamka mapema huku ukiwa na nia thabiti ya kutambua kwamba ndoto inayofuata ni ndoto. Hata hivyo, hakuna mbinu ya kimiujiza inayofanya uwezo huo ujitokeze mara moja. Mbinu hizi huongeza uwezekano wako kuliko kawaida, lakini hakuna hata moja inayofanya kazi kwa uhakika kwa kila mtu, na mara nyingi huhitaji subira.

Kwa ufupi

Ndoto ya ufahamu ni ndoto ambayo unajua kwamba unaota. Kutokea kwake si suala la imani, bali ni ushahidi wa maabara unaoweza kurudiwa, uliokusanywa kwa miongo kadhaa. Hutokea zaidi katika usingizi wa REM, ni jambo la kawaida kuliko inavyodhaniwa, na kwa kujizoeza linaweza kutokea mara nyingi zaidi. Kinachobaki wazi ni mambo ya undani zaidi — ni jinsi gani hasa ubongo huzaa ufahamu, na kwa uhakika kiasi gani unaweza kufundishwa au kuongozwa. Hayo ndiyo maeneo ambayo wanasayansi wa ndoto wa leo bado wanayachunguza, nayo ni sehemu ya kile kinachoifanya ndoto ya ufahamu kuwa mahali pa kuvutia ambapo uzoefu wa kila siku na sayansi makini hukutana.